Armweeklynews.amՄՇԱԿՈՒՅԹ
 

 

  ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆ ՀԱՅՈՑ ԱՄՍԹԷՐՏԱՄԱՅ ԵՒ ՍՈՒՐԲ ՀՈԳԻ ԵԿԵՂԵՑՒՈՅ  

1. ՀԱՅ ԱՌԱՔԵԼԱԿԱՆ ԵԿԵՂԵՑԻՆ ԵՒ ՀԱՒԱՏԱՑԵԱԼՆԵՐՈՒ ԻՐԱՒԱՍՈՒԹԻՒՆՆԵՐԸ

2. ԱՄՍԹԷՐՏԱՄԻ ՄԻՋՆԱԴԱՐԵԱՆ ՀԱՅՈՑ ԳԱՂՈՒԹԻ ԱՆԴԱՄՆԵՐՈՒ ՔՐԻՍՏՈՆԷԱԿԱՆ ՀԱՒԱՏՔԻ ՍԿԶԲՈՒՆՔՆԵՐԸ.

3. ԱՍՏՈՒԱԾ, ԵԿԵՂԵՑԻՆ ՈՒ ԲԱՐԵՊԱՇՏՈՒԹԻՒՆ.

Եկեղեցին իբր կրօնական կառոյց, հասարակութեան տրամաբանութեան մէջ դրոշմուած է Աստուծոյ պատգամն ու քրիստոնէութեան հաւատքի կանոնները փոխանցող առաջնորդ, համախմբելու հաւատացեալներու զանգուածներ, որոնք ի սէր Աստուծոյ՝ եւ Հայաստանեայց առաքելական եկեղեցին ընդունելով մեր ազգային պատմութեան անբաժանելի մի թանկագին մասնիկը, դարեր շարունակ ընծայած են իրենց համեստ «Լուման», լուսաւորելու, պերճացնելու այս ազգային կառոյցը՝ ի պահանջեալ հարկին ակնկալելով արդարութիւն.......:

Միջնադարեան հայկական գաղութներու նաւակատին ու առաջնակարգերէն մին եղած է Ամսթէրտամի հայկական գաղութը: Գաղութ մը, ոչ միայն գոյութեամբ, այլ, իր 1658-1718, 1756 թուականներու տպագրական պատմութեամբ եւ ազգային ազատագրական պայքարի ընծայած օժանդակութեամբ, յաջողած է իր անունը անժխտելիօրէն արձանագրել Հոլանտայի Ոսկեդարեան պատմութեան մէջ, ինչպէս, Ամսթէրտամի քաղաքապետարանի Դիւանապետ Nicolaas de Roever 1887 թուին իր «Ամսթէրտամի Հայոց Եկեղեցւոյ ու Գաղութի Պատմութիւնը» ուսումնասիրութեան մէջ կը նշէ՝ «Ամսթէրտամի Հայոց Գաղութը, Ոսկեայ էջ մըն է մեր քաղաքի պատմութեան մէջ»:

Անժխտելի տողեր, նոյնիսկ եթէ որոշ գաղութներ եւս ունեցած են հայ ազգի պահանջքներուն իրենց պատմական օժանդակութիւնը, սակայն, չեն կարողացած գերազանցել Ամսթէրտամի գաղութին ընծայած հսկայական օժանդակութիւնները, ըլլայ գրական ծաւալով, ըլլայ նիւթական՝ նուիրատուութիւններով:

Անշուշտ՝ ամէն մի գաղութ ունեցած է իր պատմական հարստութիւնը, սակայն՝ որեւէ մի պատմաբան երբ փորձած է հայոց միջնադարեան պատմութիւնը ուսումնասիրել, կամայ կամ ակամայ ստիպուած է ճանապարհորդուիլ Ամսթէրտամի փոքր խճուղիներու արանքը, կորավիզ ջրամբարներու եզերքը իր պատմական անժխտելի հետքը թողած 200 մեթր երկայնութեամբ Ամսթէրտամի հայոց գաղութը:

Որեւէ մի հայ անհատ, նոյնիսկ եթէ տեղեակ չէ Ամսթէրտամի հայոց պատմութեան, բաւարար է «Ոսկան Երեւանցի» վարդապետի անունը նշել, յիշեցնելու 1666-1668 թուին Ամսթէրտամ տպագրուած առաջին «Աստուածաշունչը», իսկ 1695 թուին Վանանդեցիներու կողմէ տպագրուած հայոց առաջին «Համատարած Աշխարհացոյց» քարտէս՞ը, որոնք ինքնայայտ գերազանցումներ են բոլոր հայկական գաղութներու, որով հայ ազգն ու եկեղեցին ազատագրուեցան Հռոմի կրօնա-գաղութարար շղթաներէն, ունենալով «Անկախ ազգային տպարան ու հայկական հրատարակչութիւն»:

Հաւատացեալներու իրաւասութեանց կապակից լաւագոյն օրինակի մը կը հանդիպինք Ամսթէրտամի հայոց վաղեմի գաղութի եկեղեցական դէպքէն, որուն փոքր մէկ հատուածը հաւանաբար օրինակ դառնայ ներկայ դարուս հաւատացեալներու կողմէ յարուցուած զանազան հարցերու:

Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս Ալեքսանդրին, Ամսթէրտամի Սուրբ Հոգի եկեղեցւոյ 10 Հունիս 1714 թուին, եկեղեցւոյ երեցփոխաններու եւ վարչութեան կողմէ ուղարկուած կղերական մը ստանալու պահանջքին վերաբերեալ պաշտօնական դիմումնագրին մէջ նշուած պղտոր եղելութիւն մը մեր ուշադրութիւնը կը գրաւէ:

Նամակը շարադրուած եւ տպագրուած է Ղուկաս Վանանդեցիի կողմէ, ստորագրութեամբ տասնըութ վաճառականներու, նամակը իր պարունակութեան որոշ հատուածներով մեզ կը ներկայացնէ անյստակ դէպքերու շարք մը, որը այս յօդուածի յառաջընթացքին փաստարկումներով պիտի լուսաբանուի:

Նամակի հատուածներէն մին կը բացատրէ « Հրամանաւ Սուրբ Աթոռոյդ միշտ լեալ է աստ քահանայ մի առ ի կատարել զԱստուածային պաշտօնն մինչեւ ի վախճան Երեւանցի տէր Յովհաննէսին, «Հոս նշուած Յովհաննէսը, Յովհաննէս Ուղուրլուեան Երեւանցի քահանան, 1656 ական թուականներէն ի վեր կը բնակեր Ամսթէրտամ, եւ արիւնակիցն ու աշխատակիցն էր Ոսկան Երեւանցի վարդապետի « Սուրբ Էջմիածնի եւ Սուրբ Սարգսի տպարանի» մինչեւ 1670 թուականները, հետագային Յովհաննէս քահանայ, 1673 թուին դառնալով Ամսթէրտամի հոգեւոր հովիւ, վախճանած 1707 թուին»:

Նամակը կը շարունակէ նշելով «որոյ զկնի դոյն ինչ անցեալ հրամանաւ լուսահոգի Աղեքսանդր կաթուղիկոսին եկն աստ Յովակիմ վարդապետն, եւ մնացեալ աւելի քան զամ մի' գնաց աստի ի մեծն Հռոմ, ուր տակաւին դեգերեալ յամէ: Եւ մեք սոյնգունակ տոմսիւ խնդրեցաք մեզ քահանայ մի ի լուսահոգի կաթուղիկոսէն, բայց չեւ եւս մեր տոմսին հասեալ' եհաս նմա օրն աներեկ»:

«Թէպէտ Յովակիմ վարդապետն եթող աստ զիւրն նորահասակ միայնակեացն (Աբեղայ), տէր Եղիսէ անուամբ, որդի Փիլիպպոսի ի Նորք գեղջէն, (Ներկայիս Աբովեանի շրջան, Նոր Գիւղ) բայց սա կամկար (կամաւոր) յօժարութեամբ ոչ կամի մնալ աստ, գոլով ինքն հասակաւ մատաղ եւ կրօնակենցաղ, իսկ քաղաքս այս հոլանի եւ շպարադէմ»:

Դիմումնագրի հատուածներէն մէկուն՝ կը կարդանք հետեւեալ տողերը ուր Ամսթէրտամի եկեղեցւոյ վարչութիւնը, գաղութային հարցերը լուծելու իրաւասութիւն կը հարցնէ հայոց կաթողիկոսէն:

« ..... Ունիցի ի Վեհէդ հրաման օծանելոյ զայս մեր նորակերտ եկեղեցին. Շնորհեսցես նմա զերկու թուղթս' որոց մինն իցէ յանձնառական վասն քահանային, միւսն' պատուէր առ աստ եղեալ հայկազուն ժողովուրդն, զի թէ քահանայն բանիւ իւր կամ գործով վրիպիցի, կամ խոչնդակ իցէ ընդդէմ մեր եկեղեցական սահմանացն եւ կարգացն, սոքա կարող իցեն խրատել զնա ըստ յանցանացն, որովհետեւ ոչ է մարթ յաղօտ ժամանակի փոյթ ընդ փոյթ ծանուցանել սուրբ Աթոռոյդ' զամենայն իրազեկութիւնս, գոլով այս վայր մեծաւ միջոցաւ հեռացեալ այտի»: .........

Վերոգրեալ Եղիսէ աբեղայի մասին Ամսթէրտամի պատմութեան մէջ կան փոքր նշումներ, հոլանտերէն անուամբ Elisa de Filebo= Եղիսէ որդի Փիլիպպոսի, որուն առաջնորդական շրջանը՝ իր եւ եկեղեցւոյ վարչութեան ու հաւատացեալներու միջեւ եղած է մշտական հակասութիւններու շարք մը:

Հայաստանեայց եկեղեցւոյ Ամսթէրտամի հաւատացեալներուն իրաւասութեանց բացառիկ օրինակի մը կը հանդիպինք երբ, 1719 թուին Ֆրանսացի կաթոլիկ վարդապետ Pierre Sartre կ'այցելէ Ամսթէրտամի հայոց Սուրբ Հոգի եկեղեցին: Ան կը բաղդատէ այս քաղաքի մէջ ապրող հայերու եւ կաթոլիկներու դիրքը նշելով թէ՝ Կաթոլիկները միայն իրաւասութիւն ունէին թաքնուած եկեղեցիներու մէջ հաւաքուիլ, երբ հայերը իրենց ծիսակատարութիւնները ազատ ու հասարակային եկեղեցւոյ մէջ կը կատարէին:

Pierre Sartre կը նշէ՝ թէ, մի քանի տարիներ առաջ Ամսթէրտամի հայ վարդապետ մը եկեղեցւոյ մէջ հարբած վիճակով գտնուած է: Եկեղեցւոյ վարչութիւնը, այս խայտառակ երեւոյթի համապատասխան որոշմամբ խիստ պատժամիջոցի դիմելով՝ Եղիսէ վարդապետին արգիլած են «երեք ամիս» խորան բարձրանալ եւ իր կղերական պաշտօնը կատարել: Pierre Sartre, միայն նշած է այս տեղեկութիւնը, տեղեակ չըլլալով այս հայ կղերականի անուան, սակայն մեզ յայտնի է իր անունը եկեղեցւոյ դիմումնագրէն, ուստի՝ Եղիսէ աբեղայի գրացի թոյլատուութեամբ, հաւատացեալները ստացած են «երեք ամիս» կաթոլիկ եկեղեցւոյ մը մէջ ժամերգութեան ու պատարագի մասնակցելու իրաւասութիւն: Այս դէպքէն յստակ է թէ Ամսթէրտամի եկեղեցւոյ վարչութիւնն ու հաւատացեալները բացառիկ կազմակերպուած ու պահանջատէր եղած են յարգելու իրենց բարեպաշտ սկզբունքներն ու իրաւասութիւնները:

Եղիսէ աբեղայ, հայ գիրքի տպագրութեան կապակից եղելութիւններով մինչեւ 1729 թուականը ներկայ էր Ամսթէրտամ: Ըստ իս 1733 թուականին նոր առաջնորդ' Յովհաննէս Մինաս Ամասիացի Աստուածաբան վարդապետի ժամանմամբ եւ կամ հաւանաբար մի քանի տարիներ առաջ Ամսթէրտամ ապրած ու անհետացած է: Ներկայիս' չունիմ իր մահուան ու անհետացման կապակից աւելեալ ոչ մի տեղեկութիւն:

Ներկայիս Էջմիածին տաճարի թանգարանը պահպանուած է իր անձնական արծաթապատ պատեանով, Պոլսոյ ձեռագործ «Նոր Կտակարանը» 1714 թուական արձանագրութեամբ, որը հրատարակուած է 1668 թուին Ամսթէրտամ «Ոսկան վարդապետ Երեւանցիի» կողմէ:

Խաչիկ Կիւրեղեան-Պալըքճեան
22-03-2014
Ամսթէրտամ

__________________________________________________________
Armweeklynews.am [31.05.2016]
ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆ ՀԱՅՈՑ ԱՄՍԹԷՐՏԱՄԱՅ ԵՒ ՍՈՒՐԲ ՀՈԳԻ ԵԿԵՂԵՑՒՈՅ
 
© 2010-2017  Կապը »  Contacts Այցելեք » Facebook
Most popular tags
Գարօ Փայլան Երվանդ Քոչար Հռոմի պապ ANCA Nor Zartonq Poetry Competition Ethiopian Music Գրիգոր Զօհրապ Շառլ Ազնավուր Cyprus elections Operation Nemesis սակագներ Data Driven Marvel Disney movies Lucasfilm Netflix Ռուբեն Վարդանյան Helen Fisher  Rouben Sevak  Լիբանան Շանթ  Elisa de Filebo
  Մշակութային լրահոս  

Rouben Sevak: I sing a last song to my old soul in gloom… [31.05.2016]

Ֆրանսան այնքան ազատ է , որ երկրին մեծերն իրենց ընտրած ժողովուրդին դէմ կ՛ելլեն [27.05.2016]
Սուրիա – խոյս տալ թէ մնալ` Հալէպի բնակիչներուն ողբերգութիւնը [27.05.2016]
Գարեգին Նժդեհի կոչը՝ Մեծ Ղարաքիլիսայի (Վանաձոր) բնակչությանը-1918, մայիս [25.05.2016]
Այս ի՜նչ ողորմելիութիւն է. ո՞ր դարուն մէջ կ'ապրինք արդեօք [16.05.2016]
Վարդգէս Գուրուեան - Պոյքոթենք Թրքական Արտադրութիւնները [18.04.2016]
Моника Белуччи: я верю в важность религии, верю... как в философию![14.05.2016]
ԽԱՉԱՏՈՒՐ Ա. ՔՀՆՅ. ՊՕՂՈՍԵԱՆ- ԵՐԱՆԻ ԹԷ ԻՆԾԻ ԽԱՅԹԷ [13.05.2016]
Sketches of Ancient Armenian Costumes by Eugène Lacoste (1877-1878) [12.05.2016]
Տասը երկիր՝ տասը ազգեր կը ձգտին հասնիլ Եւրատեսիլի աւարտական փուլին [12.05.2016]
Խրիմյան Հայրիկի կտակը - Օրհնեցե՛ք, որ ազգը սիրեն, հայրենիքը սիրեն [06.04.2016]
Հրանտ Մաթևոսյան. տղամարդու պես մի անգամ կանգնեք… [02.05.2016]
Մկրտիչ Ասլանյան .Ատիր ինձ, որովհետև կյանքում տևական, ոչինչ այդ թվում՝ հավերժ սեր չկա[08.05.2016]
 Արխիվ » 2011-14