Armweeklynews.amՄՇԱԿՈՒՅԹ
 

 

  Սեպուհ Աբգարեան «Գոհար»ով դարձաւ հայութեան փայլուն գոհարը  

   Երբ 1961-ին առաջին անգամ ըլլալով ոտքս կը դնէի Կիպրոսի հաւնոցանման օդակայանին վրայ, աշակերտներուս դիմաւորելու եկած էր շատ ներկայանալի, ճաշակաւոր հագուած ուսուցիչ մը։ Նախկին աշակերտները «Պրն. Աբգարեանը, Պրն. Աբգարեանը», սկսան կանչել։
 
Այդ տարիներուն, Մելգոնեանի դիւանապետը Պրն. Սեպուհ Աբգարեանն էր։ Հաստատութեան դիւանին մէջ արձանագրութեան գործողութիւններու ժամանակ, զգացի որ բացի իր արտաքին տեսքէն, բնաւորութեամբ ալ շատ ազնիւ անձնաւորութիւն մըն էր ան։ Չափազանցեալ քաղաքավարութեամբ եւ մեղմ ձայնով կը խօսէր ան աշակերտներուս հետ։
 
 Պէյրութի զանազան տեսակի պետական թէ այլ գրասենեակներու մէջ մեր վրայ «իշխող», ինքնահաւան, սոփեստ եւ կոշտ պաշտօնեաներէն շատ տարբեր էր անոր վերաբերմունքը։
 
Նորեկ աշակերտի մը համար շատ կարեւոր էր որ առաջին պաշտօնեան որ քեզի կը հանդիպի, յարգանք եւ սէր ցուցաբերէ քեզի հանդէպ։ 11-13 տարեկան, տունէն, ընտանիքէն նոր բաժնուած, քիչ մը յուզուած, պատանեկան շեմէն նոր ներս մտած տղոց համար այդ առաջին փորձառութիւնը շատ մեծ տպաւորութիւն կը թողու վրադ։
 
 Եւ Սեպուհ Աբգարեանը իր ազնիւ կեցուածքով եւ հասկցող տրամադրութեամբ մեծապէս տպաւորեց մեզ։ անորոշ կետին, շարունակում էր երազել: Նրանք վերջին անգամ մի բուռ հող լցրեցին իրենց քաղաքում մահացած ծանոթ հանգուցյալի շիրիմի վրա և նստեցին տիեզերանավ Սեպուհ Աբգարեանը դիւան պաշտօնավարած ժամանակ մեր ճաշացուցակները կը մեքենագրէր։ Երբեմն ճաշացուցակը կը կարդայինք ոչ թէ անպայման գիտնալու համար թէ ի՞նչ ճաշ պիտի ուտենք այդ շաբաթ (լէհմաճիւնի կարգը մե՞րն է թէ աղջկանցը), այլ թէ ի՞նչ բառեր գործածած է ան։ Օրինակ, փոխանակ «հալլում պանիր» գրելու նախաճաշին համար, կը գրէր «լու՛մ լու՛մ լու՛մ՝ հալլում, Սէյլանի թէյով, քուպայական շաքարով եւ կիպրական ցորենով եփուած հաց», կամ «լա՛ լա՛ լա՛ ՝ ֆասուլիա», «բրինձ փիլաւ»ին տեղ «եղինձով փիլաւ, Համայի իւղով», կամ «միսով պէորէկ»ին տեղ՝ «մսաշոթ՝ կիպրական կովու պուտով» կամ «պանրաշոթ», լէհմաճիւնին տեղ՝«արաբական բաց մսաշոթ ազատգեղով զարդարուած», «փռեփ կաղամբի փաթթոց» (փուռը եփուած լահանայի սառմա), ձիթապտուղը եղած էր «ձիթո», եւայլն։

Աբգարեանը մեր արուեստի ուսուցիչն էր։ Ան ոչ միայն գծագրութեան դաս կու տար մեզի, այլ մեզի կը ծանօթացնէր հայ թէ եւրոպացի նշանաւոր արուեստագէտներուն եւ նկարիչներուն։ Նշանաւոր արուեստագէտներու ստեղծագործութիւնները երբ մեզի ցոյց տար, կը սկսէր այդ նկարին պատմութիւնը եւ արուեստագէտին կենսագրութենէն հետաքրքրական դրուագներ պատմել եւ ապա կը սկսէր նկարը վերլուծել։ Նկարին իւրաքանչիւր մասին համար բացատրելիք բան մը ունէր։ Գոյներու համադրումը, գիծերու ուղղութիւնը, դէմքերու արտայայտութիւնը, նկարին ամբողջական գեղեցկութիւնն ու նկարագրականը։ Ան բացատրելու ուրոյն ոճ մը ունէր որ ոչ միայն հետաքրքրական կը դարձնէր նիւթը, այլ եւ հաճելի։

Գծագրութեան համար մասնաւոր «տիպար» (մօտէլ) պատկերներ ունէր որոնք կը բաժնէր մեզի որպէսզի ընթօրինակենք։ Անգամ մը ըսի որ ես կ՚ուզեմ ազատ գծել։ Բացատրեց որ սկզբնական շրջանին պէտք էր իր բերած նկարները ընթօրինակէինք, որպէսզի վարժուէինք գիծերու ուղղութեան, հեռաւորութեան (perspective), լոյսի եւ մութի խաղերուն, եւայլն։ «Երբ քիչ մը յառաջանաք, այն ատեն կը սկսիք ազատ գծել, ձեր երեւակայութեամբ թէ բնութեան տեսարաններէն։»

Արթօ Քէշիշեան անունով դասընկեր մը ունէինք, որ նշանաւոր էր իր գծած … էշերու, ջորիներու եւ ձիերու գլուխներով։ Արթօն իր նկարները չինական սեւ մելանով կը գծէր, եւ կարծէս իշուն գլխուն վրայ գտնուած ամէն մէկ մազը տեղափոխած կ՚ըլլար թուղթին վրայ։ Անգամ մը երբ էշու մը նկարը կը գծէր, հարցուցինք որ ինչու՞ միշտ այդ կենդանիներուն նկարները կը գծէ, «ես իմ դիմանակարս կը գծեմ կոր», ըսելով խնդացուց մեզբոլորիս։ Արթօն հակառակ որ քիչ մըն ալ կուզ էր, ձիու պէս արագ կը վազէր 100, 200, 400 եւ 800 մեթր վազքերը։ Կարծեմ ոտքին մէկն ալ միւսէն սանդիմ մը կամ երկուք կարճ էր։

Մեր աւարտելէն տարիներ ետք, երբմելգոնեանցիներս Աբգարեանը Լոս Անճելըս հրաւիրած էինք, հաւաքոյթի մը ընթացքին կամաց – կամաց հաստ ծրար մը բանալով, սկսաւ մեզի վերադարձնել մեր աշակերտական գծագրութեան տետրակներն ու թուղթերը։ Մարդը տարիներով եւ բծախնդրօրէն պահած էր մեր գործերը։ Շատ մեծ անակնկալ էր այդ։ Ես գոնէ, զարմացայ որ պատանեկութեանս այդ մակարդակով նկարներ գծած եմ։ Պահ մը ինքզինքս արուեստագէտ կարծելով ուրախացայ …

Պրն. Աբգարեանը ի՛նքը արուեստագէտ էր արդէն։ Մեներգիչ, բազմաթիւ գործիքներ նուագող, գծագրիչ, պալէ եւ հայկական ժողովրդական պարեր պարող, դերասան, բեմադրիչ, բեմայարդար, խմբավար, գրեթէ ոչինչէն ինչ ստեղծող, բանախօս, գրող, կատակաբան եւ մասամբ նորին ... ։

Պրն. Վահան Պէտէլեանը դպրոցի երգչախումբի խմբավարն էր։ Հայկական դասական խմբերգներու բացառիկ մեկնաբանն էր ան։ 1959-ի Թաթուլ Ալթունեանի Երգ ու Պարի Անսամպլը երբ Պէյրութ կու գայ, Կիպրոսէն մօտ 200 հայեր Պէյրութ կ՚երթան Եունէսքոյի սրահին մէջ հայկական երգն ու պարը վայելելու։ Յաջորդ տարին, 1960-ին, Աբգարեան Մելգոնեանի մէջ կը հիմնէ իր երգչախումբը (Պրն. Պէտէլեանի օրհնութեամբ)։ Աբգարեանի երգչախումբի երգացանկը կը բաղկանար գլխաւորաբար Թաթուլ Ալթունեանի երգացանկի երգերէն։ Ես մաս կը կազմէի երկու երգչախումերուն ալ։ Պրն. Պէտէլեանին հանգստեան կոչուելէն ետք, Մելգոնեանի երգչախումբները միացան եւ Աբգարեանը եղաւ Հաստատութեան երգչախումբի խմբավարը։ Բնականաբար Կիպրոսի մէջ ոչ մէկ դպրոցի երգչախումբ կը համարձակէր մօտենալ մեր երգչախումբի մակարդակին։ Նոյնիսկ պետական երաժշտանոցին կամ «մշակութային միութիւններու» երգչախումբերը շատ հեռու էին մեր երգչախումբի մակարդակէն։ Մելգոնեանի երգչախումբին տարեկան համերգները կղզիին, մանաւանդ հայկական, մշակութային միջոցառումերու, ամենակարեւոր դէպքերէն մին էր։

Ըսեմ որ Աբգարեանը Հաստատութեան պարուսոյցն ալ էր։ 1960-ին պաշտօնապէս հիմնուած այս պարախումբին պարացանկնալ առնուած էր Թաթուլ Ալթունեանի պարացանկէն։ «Լեզկինկա»ն, «Հովիւներու Պարը», «Սառերի Հովին Մեռնեմ», «Ղափամա», եւ այլ բազմաթիւ խմբային թէ մենապարեր մաս կը կազմէին Հաստատութեան պարախումբի ցանկին։ 1980-ական թուականներուն, յարմար նկատուեցաւ որ յունական ժողովրդային երգեր եւ պարեր եւս մաս կազմեն երգչախումբին եւ պարախումբի ցանկերուն, քանի որ Հաստատութեան երգչախումբ – պարախումբի ելոյթներուն յաճախ պետական բարձրաստիճան պաշտօնեաներ, քաղաքապետը, նախարարներ, իրենց ներկայութեամբ կը պատուէին մելգոնեանցիները։

Կիպրոսի Թուրիզմի Նախարարութիւնը 1963- ին Մելգոնեանի պարախումբէն խնդրած էր որ պարախումբը քանի մը նկարներ առնէ կիպրոսի տեսարժան վայրերու մէջ «պարած ժամանակ», որպէսզի այդ նկարները «փոստ-քարտ»երու վրայ տպեն եւ կրպակներու մէջ ծախեն զբօսաշրջիկներուն,օրացոյցներուն վրայ տպեն, ինչպէս նաեւԱնգլիոյ կիպրական ճամբորդական գրասենեակներու մէջ մեծադիր, գունաւոր նկարներով բրոբականտեն Կիպրոսը ... ։ Եւ մերոնք, Աբգարեանի առաջնորդութեամբ, հայկական ազգային տարազներով, զանազան նկարներ «քաշուեցան» Քայրինիոյ լեռներուն վրայ գտնուող, Լուսինեաններու կողմէ կառուցուածՊէլապայիսի լատինական վանք - եկեղեցիին առջեւ եւ այդ նկարը տասնամեակ մը ամբողջ «Կիպրոսի Ազգային Պարախումբ»ը ներկայացուց ... ։

Աբգարեանը տարի մըն ալ նաեւ մեր ընդհանուր հերթապահը դարձաւ։ Ան շատ ազնիւ վերաբերմունք ցոյց կու տար մեզի հանդէպ։ Ամէն առաւօտ, երբ «Զանգակ Միսակ»ը չյաջողէր մեզ արթնցնել, Աբգարեանը կու գար (ժամը 6։45-ին) եւ մատանին մեր մահճակալներուն երկաթներուն կամաց-կամաց զարնելով կ՚արթնցնէր մեզ։ Երբ ննջարանին ծայրէն իր մատանիին «ճգճգոց»ը լսէինք, անմիջապէս վեր կը ցատկէինք որպէսզի զինք չնեղացնենք։

Մելգոնեանի մէջ գրեթէ ամէն աշակերտ եւ շատ մը ուսուցիչներ իրենց «ածական»ները ունէին։ Մեր աշակերտութեան ժամանակ, Մանուկ Գարալէքեանը եւ Կարօ Սաղրեանը շատ նշանաւոր էին ուսուցիչներուն «անուն կախելու» մէջ։ Ուրտեղէն կը հնարէին այդ ածականները, չես գիտեր, բայց անմիջապէս այդ անունը «կը փակէր» մարդուն վրայ։ Աբգարեանն ալ ունէր իր «անուն»ը։ Իր հերթապահութեան սկսելէն քանի մը ամիս ետքմեզի հանդէպիր այնքան ազնիւ եւ հասկցող վերաբերմունքին համար, դասարանի տղոցմով ժողով ըրինք եւ որոշեցինք որ այլեւս մեր հերթապահին մասին խօսելու ատեն զինք իր իսկական անունով պիտի կանչենք- «Պրն. Աբգարեան»։ Մեր այս որոշումը անմիջապէս հաղորդեցինք միւս տղոց եւ ըսինք որ ան որ Պրն. Աբգարեանին մասին խօսած ժամանակ իր ածականը գործածէ, մեզի պատասխան պիտի տայ։ Ըսինք նաեւ որ այլեւս քաղաք փախիլ չկայ, առտուները ճիշդ ժամուն պատրաստ պէտք է ըլլան, ճաշարանէն, դասարանէն ուշանալ չկայ։ Մէկ խօսքով՝ կատարեալ կարգապահութիւն կը պահանջէինք։ Քանի որ մեծ աշակերտներն էին հարցադրողները, հարցերըլուծուեցան։ Քանի մը անհնազանդներ երբ մեր «պատիժ»ներուն արժանացան, ամէն աշակերտ զարմանալիօրէն շատ կարգապահ դարձաւ …

Մեր 11-րդ դասարանին, Աբգարեանը սկսաւ մեզի աշխարհագրութեան դաս տալ։ Համբիկ Մարուգեանը ուզեց աշխարհագրութեան «Յառաջացեալ Մակարդակ»ի (Advanced Լevel) քննութիւնը տալ։ Դպրոցը կրթական այդ ծրագիրը չունէր տակաւին։ Աբգարեանը յառաջացեալ մակարդակի յատուկ գիրք մը գնեց եւ տուաւ Համբիկին։ Երբեմն դասարանին մէջ, երբեմն դասէն դուրս կ՚օգնէր անոր, որ քննութեանպատրաստուի։ Շատ յոյս չունէինք որ Համբիկը պիտի յաջողէր։ Վերջապէս առաջին աշակերտն էր որ կը համարձակէր այդ դասը առնել եւ Աբգարեանն ալ երբեք պատրաստուած չէր այդ նիւթը դասաւանդելու։ Ինք երաժշտութիւն եւ արուեստ ուսանած էր։ Աշխարհագրութիւ՞ն, ուրկէ՜ ուր։ Համբիկը Աբգարեանին օգնութեամբ պատրաստուեցաւ, քննութիւնը տուաւ, եւ յաջողեցաւ։ Բոլորս ալ ուրախ էինք Համբիկին համար։ Հիմա, Համբիկը Աթէնքի Համալսարանի Աշխարհագրութեան Ամպիոնի վարիչն է։

Շաբաթ, Կիրակի կամ արձակուրդի օրերուն, մանաւանդ իրիկնաժամերուն, Աբգարեանը երբեմն իր «փիք - ափ»ը մանչերու շէնքին աստիճաններուն վրայ կը բերէր, հաստ մոմ մը կը վառէր եւ դասական երաժիշտներէն կտորներ կը սկսէր նուագել։ Որեւէմէկուն չէր կանչեր, բայց տղաքը կամաց-կամաց իր շուրջ կը հաւաքուէին եւ լուռ կ՚ունկնդրէին այդ կտորը։ Միայն մելգոնեանցիները կրնան այս տեսարանը պատկերացնել։ Մանչերու շէնքին աստիճաններուն վրայ նստած, արեւը մար մտնելու ժամանակ մայրամուտի կարմիր ամպերովբռնկած երկինքի տակ, պուրակի ծառերուն գագաթներէն մինչ այդ տեսարանը կը վայելես, հոս, քովդ Չայքոյսկիի «Կարապներ»ը լիճ մտած կը պարեն, կամ Խաչատուրեանի տղաքը «սուրերու պար»երով կը մրցին իրարու հետ, կամ Հէնտըլի երգչախումբը «Մէսայեա»ն կ՚երգէ։ Ի՜նչ ապրումներ կ՚ունենաս երբ քիչ ետքմութը կոխած ըլլայ, մոմի լոյսին տակ Պէթհովէնի 5-րդ Սինֆոնին կը նուագուի եւ «Պա-Պա-Պա- Պաաաամ» ... հիւղակիդ դուռը կը զարնուի ։ Աբգարեան, մինչ այդ մեզի կը բացատրէր թէ ի՞նչ տեղի կ՚ունենայ հիմա երաժշտութեան մէջ։ Ինչու՞ Մոցարդը այս կտորը գրած է, կամ ինչու՞ Փականինին երբեմն կը բանտարկուէր, եւ մինչ մենք երաժշտական կտորները կը վայելէինք, ան մեզի կը բացատրէր թէ ո՞վ էր Պախը, Վէրտին, Վիվալտին, Սթրավինսքին, Ուակնըրըթէ Ռէմսի Քորսաքովը, կամ միւս մեծերը դասական երաժշտութեան։ Կոմիտասը կը յուզէր մեզ, մինչ Եկմալեանի Պատարագով կը վերանայինք հրդեհուած կապոյտին խնկաբոյր մթնոլորտին մէջ։ Տիգրան Ջուհաճեանը, Ալէքսանտր Սպէնտարեանը, Արմէն Գիգրանեանը , Ռոմանոս Մելիքեանը, Գուրգէն Ալէմշահը, Համբարձում Պէրպէրեանը թէ Կանաչեանը, ինչպէս նաեւ մեծերը մեր դասական երաժշտութեան, անծանօթներ չէին մեզի համար։ Շատ կը հպարտանայինք նաեւ Գոհար Գասպարեանով։ Եւ մենք, պատանիներս Մելգոնեանի, դասարաններէն դուրս սորվեցանք վայելել հայ թէ օտար դասական երաժշտութեան գեղեցկութիւնները։ Այսօր, այդ հասկացողութիւնն ու գնահատանքը գեղեցիկին եւ բարիին, արուեստին եւ արուեստագէտին, համն ու հոտն են մեր կեանքին, մեզի այս լափիւրինթոսին մէջ հոգեկան եւ մտային խաղաղութիւնն ու հոգեկան հանգստութիւնը պարգեւող միջոցներն են։ Եւ մենք այդ կը պարտինք Պրն. Աբգարեանին։

Աբգարեան պատանիներուն կը խօսէր նաեւ արբունքի հարցերուն մասին։ Իր բացատրութիւններն ու խրատները շատ հասկնալի եւ ճիշդ էին։ Այդ դուականներուն Տոքթ. Գէորգ Քէշիշեանի «Արբունքը եւ Սեռային Հարցեր» գրքոյկը նոր հրատարակուած էր։ Գրեթէ ամէն տղայ քանի մը անգամ կարդացէր էր այդ գիրքը եւ ամէն մարդ ինքզինք արբունքի նիւթերուն մասնագէտ կը նկատէր։ Աբգարեանի խրատները շատ տեղին էին եւ գործնական։ Ան մեր անպաշտօն հոգեբանն ու հոգեբուժն էր նաեւ։ Հոս ամերիկացի հոգեբանները շատ ուշադիր են իրենց յանձնարարութիւններուն մէջ, քանի որ երբեմն իրենք անգամ չեն գիտեր թէ ի՞նչի մասին ի՞նչ կը խօսին, օտար ազգերու պատմութենէն եւ հոգեմտաւոր մշակոյթէն գաղափար չունին, աւանդութիւններէն լուր չունին։ Ես հոս (Լոս Անճելըս) հայ հոգեբանի մը հարցուցի որ ինծի կրնա՞յ հինգ հոգեբանի անունները տալ որոնք «նորմալ» են, մէկը ըսի դուն ես (հակառակ որ ըսածիս չէի հաւատար), չորս հատի անունները տուր։ Չկրցաւ հինգ «նորմալ» հոգեբանի անուն տալ, բայց սկսաւ խնդալ …։ Այսօր, աւելի քան յիսուն տարի եւ քանի մը համալսարաններէ, երկու զաւակներէ եւ չորս թոռնիկներէ ետք, Աբգարեանին բացատրութիւններն ու խրատները շատ ճիշդ եւ տեղին կը գտնեմ։

Աբգարեանի մեծութիւնը կը կայանար նաեւ իրմէ մեզի փոխանցած ճաշակին մէջ։ Ան մեզի սիրցուց երաժշտութիւնը, դասական երաժշտութիւնը, հայ թէ եւրոպացի մեծ երգահաններու երաժշտութիւնը։ Ան մեր հոգիները լեցուց գեղեցիկին ճաշակով։ Նոյնիսկ իր հագուելակերպը մեզի համար ընթօրինակելի էր։ Շատ ճաշակաւոր հագուելակերպ մը ունէր, տափատի, շապիկին, փողկապին եւ բաճկոնին գոյներու համադրութիւնը կարծէս ընդօրինակուած էր բնութեան հարուստ գոյներէն։ Սրճագոյն տափատին հետ կանաչորակ բաճկոն մը կը հագուէր։ Չէ՞ որ ծառին կոճղը սրճագոյն է իսկ տերեւները կանաչորակ, կամ աշնան՝ դեղնորակ ... ։

Մեծ գծագրիչներու պաստառները կը վերլուծէր սքանչելի կերպով։ Նիւթը, գոյները, գոյներու յարաբերութիւնը իրարու հետ, գոյներէն ծորող երաժշտութիւնը, նկարին հաւասարակշռութիւնը (balance), դէմքերուն արտայայտութիւնները, ինչու՞ եւ ե՞րբ այդ նկարը գծուած է եւ ի՞նչ պայմաններու տակ։ Միքէլ Անճելոն թէ Ռամպրանդը, Վան Կոն թէ Սարեանը, Մոտիլիանին թէ Փիքասոն, Այվազովսկին թէ Ռուպընզը, Լէոնարտո Տա Վինչին թէ Ֆրանչիսգո Կոյան, Փօլ Սէզանը թէ Գլօտ Մոնէն, եւ այլ դասական թէ արդի նկարիչները։ Մովսէսի արձանով թէ խաչէն նոր վար իջեցուած Յիսուսի եւ Աստուածամօր քանդակով, Դաւիթի թէ Սասունցի Դաւիթի, Ճիւան Լորէնզոյ Պէրնինիի արձաններով թէ Օկիւսթ Ռօտենի «Մտածողը» (The Thinker), կամ «Համբոյրը» (The Kiss) եւ միւս մեծերուն գործերով ան մեր մէջ դրոշմեց իրա՛ւ գեղեցկութիւնները տեսնելու եւ գնահատելու ճաշակն ու սէրը։ (Շատ կը նախանձէինք եւ երանի կու տայինք «Համբոյրը» քանդակին տղուն, մանաւանդ երբ իմացանք որ ան ժամերով ստիպուած եղած է այդ դիրքով մնալու… ։)

Սեպուհ Աբգարեան էր նաեւ բեմադրիչ։ Թատերական բազմաթիւ գործեր բեմադրած էր ան։ Գեղարուեստական հանդէսներուն ան անպաշտօն պատասխանատուն էր երգ ու պարի, մենախօսութիւններու թէ բեմայարդարումի գործերուն։ Ոչինչէն ի՛նչ կը ստեղծէր։ Մելգոնեանի մէջ գործադրուած գրեթէ իւրաքանչիւր միջոցառումին մէջ ան մաս ունէր։

Սեպուհ Աբգարեանի կազմակերպած մարզահանդէսները, արի – արենուշական խարուկահանդէսները, գեղարուեստական երեկոները, երգչախումբի եւ պարախումբի համերգները, թատերական ձեռնարկները եւ այլ միջոցառումները փնտռուած եւ սպասուած մշակոյթի երեկոներն էին կիպրահայ մշակութասէր հասարակութեան:

Սեպուհ Աբգարեան արուեստի միջոցաւ ազնուացուց իր աշակերտներու հոգիները, նրբացուց անոնց ճաշակները, վարժեցուց զիրենք բեմին, սիրցուց հայ արուեստը, հայ արուեստի տիտաններով հպարտացուց անոնց հոգիները: Հայապահպանումի եւ հայակերտումի պայքարին մէջ, հպարտութիւնը հայ արժէքներու նկատմամբ՝ հացի եւ ջուրի նման անհրաժեշտ էին: Ան կրթուած, գեղեցիկին հանդէպ ճաշակով հարուստ եւ հայութեամբ հպարտ սերունդներ ղրկեց հայ գաղութներուն, Կիպրոս, Լիբանան, Սուրիա, Եգիպտոս, Իրաք, Յորդանան, Յունաստան, Եւրոպա, Ամերիկաներն ու Աւստրալիա, եւ մինչեւ Հայաստան: Ինչ որ յանձնուեցաւ Սեպուհ Աբգարեանին, ան վերադարձուց անուշցած, գեղեցկացած ու զօրացած՝ հայութեան գիրկը մնալու յաւիտեան:

Կիւմրիի մէջ (Հայաստան) 1999-ին հիմնուեցաւ «Գոհար» երգչախումբ- նուագախումբ-պարախումբի համոյթը: Եւ ո՞վ էր յարմարագոյն խմբավարը՝եթէ ոչ Սեպուհ Աբգարեանը:

Ազգագրական, ժողովրդական, քնարական եւ ճազային բոլոր ժամանակներու սիրուած հայկական երգերն ու մեղեդիները վերամշակուեցան, ճոխացան եւ
21-րդ դարու պատշաճեցուած մեկնաբանութեամբ հրամցուեցան հանրութեան որպէսզի մանաւանդ նոր սերունդի տղաքն ալ վայելեն անգերազանցելի հոգեհարազատ երգերն ու երաժշտութիւնը մեր քաչազունի ազգին:

Կրեմլինի մէջ (Մոսկուա) «Գոհար»ի շատ յաջող ելոյթէն ետք, «Գոհար»ը գնաց Պոլիս ուր «Լութֆի Քիրտար» հսկայական թատրոնին մէջ, 2005 Հոկ. 9-12, իւրաքանչիւր օր 2 ժամ տեւած համոյթէն ետք ստիպուած կ'ըլլար «Գոհար»ը ժամ մը եւս երգելու յագուրդ տալու հանդիսականներու խանդավառութեան: Հայկական Ցեղասպանութեան 90-ամեակի առիթով բեմադրուած այս համոյթներու ներկայ էին Պոլսոյ քաղաքապետը, զինուորական մեծեր, նախարարներ, Մութաֆեան Պատրիարքը, Հրանդ Տինքը եւ մօտ 15,000 ժողովուրդ: «Լութֆի Քիրտար»ի բեմին վրայ գունաւոր լոյսերով սկսան տողանցել հայերէն «Այբ Բեն Գիմը», եւ Կիլիկիոյ հայկական թագաւորներու դրօշակները սկսան ծածանիլ բեմին վրայ: Ո՞վ կրնար իրականացնել այս՝ եթէ ոչ միայն Սեպուհ Աբգարեանը: Մութաֆեան Պատրիարքը կ'ըսէ մեր Մայէսթրոյին. « Դուք խանդավառեցիք եւ նոր եռանդ պարգեւեցիք մեր ժողովուրդին», իսկ Հրանդ Տինք՝ «Դուք գիտէ՞ք ի՞նչ ըրիք այս ժողովուրդին … մաքրուեցանք, հպարտացանք եւ վերադարձանք մեր արմատներուն»: (Երբ Կիլիկոյ թագաւորներու դրօշակներ կը սկսին ծածանիլ բեմին վրայ, Պոլսոյ քաղաքապետը քովը նստած հայ մեծաւորի մը կը հարցնէ թէ ի՞նչ դրօշակներ են ասոնք։ Հնարամիտ հայը կ՚ըսէ որ այս մէկը «երգիչները» կը ներկայացնէ, միւսը՝ «նուագախումբ»ը, այն մէկը՝ «պարախումբ»ը, միւսը՝ «խմբավար»ը եւայլն։ Կը կարծէ՞ք որ քաղաքապետը կը համոզուի … ։)

Անոնք որոնք դիտած են Պոլսոյ համոյթին խտասալիկը, նշմարած են անշուշտ որ սկզբնական երգերուն ժամանակ ժողովուրդը շատ «սեղմուած» էր, ծանր նստած եւ քաղաքավարական ծափահարութիւններով կը մասնակցէր ելոյթներուն: Կամաց կամաց սակայն, մոռնալով որ Թուրքիա կ'ապրին, ոչ միայն մեծ խանդավառութիւն ցոյց կու տային, այլ եւ կը մասնակցէին երգչախոմբին եւ սրահի միջացքներունմէջ եւ բեմին առջեւ շուրջպար բռնած կ'ապրէին իրենց վերագտած եւ վերածնած հայութիւնը:

Մեր ուսուցիչին, մեր Մայէսթրօյին խմբավարած «Գոհար» երգչախումբի նուաճած բարձրունքերուն հայկական ոչ մէկ երգչախումբ չէ կրցած մօտենալ, ոչ Հայաստանի, ոչ ալ Սփիւռքի մէջ: Եւ այս հաստատումը կը կատարեմ ամենա՛յն պատասխանատուութեամբ։ «Գոհար»ը այլեւս չափանիշն է հայաշխարհի բոլոր երգչախումբ - նուագախումբերուն: Իր խմբավարելու ոճը կարելի չէ կրկնել: Տեսած էք թէ ան ինչպէս ապրումով կը ղեկավարէր իր խումբը եւ տեղ-տեղ կը դառնար դէպի ժողովուրդը, անոնց հետ միաձուլուելու, անոնց հետ պարելու: Աբգարեան կ՚իշխէր բեմին ե՛ւ ժողովուրդին։

Հայաստանի պետական բարձրագոյն խաւերուն եւ հայ արուեստի աշխարհին մէջ Սեպուհ Աբգարեանին կ'ըսէին «Հայաստանի եւ հայ երգի արտակարգ եւ լիազօր դեսպանը Սփիւռքի մէջ»:

Սեպուհ Աբգարեան «Գոհար»ով դարձաւ հայութեան փայլուն գոհարը՝ բազմած հայ երգարուեստի գագաթներուն վրայ: Սեպուհ Աբգարեանի «Գոհար»ով, հայ երգարուեստը վերակենդանացաւ, եւ նոր ուղղութիւն ստացաւ:

Ես յաճախ Սեպուհ Աբգարեանը նմանցուցած եմ մեր մեծ Կոմիտասին: Կոմիտասի մեծութիւնը նաեւ կը կայանայ այն իրողութեան մէջ որ ան գնաց գաւառ, գիւղերէն եւ դաշտերէն գիւղացիին շրթներէն հաւաքեց հայ երգերը, յաջողեցաւ նօթագրել, փրկել զանոնք ստոյգ կորուստէ, եւ փոխանցել զանոնք գալիք սերունդներուն: Սեպուհ Աբգարեան այդ փոխանցուած բայց արդիական «երգեր»ու պատճառաւ մոռցուած երգերը առաւ, մշակեց, արդիականացուց, բերաւ 21-րդ դար եւ անոնցմով մեր հոգիները մաքրեց օտարացած, ոչ հայկական երգերու սպիներէն եւ մանաւանդ հպարտացուց մեզ հայ երգ ու պարով։ Ոմանք համաձայն կրնան չըլլալ իմ այս կարծիքիս, բայց չէ՞ որ «Գոհար»ի բոլոր երգիչներն ու երաժիշտները Կիւմրիի կամ Հայաստանի մէջ էին արդէն։ Չէ՞ որ այդ երգերը տասնամեակներով մեր երգացանկին վրայ էին։ Չէ՞ որ իր աշխատակիցները հոն էին մինչ այդ։ Չէ՞ որ հայաստանցի թէ սփիւռքահայ երգահաններն ու խմբավարները հոն ու հոս էին, ինչու՞ անոնցմէ որեւէ մէկը չմտածեց կամ չկրցաւ այդ երգերը համադրել, արդիականցնել, ճոխացնել, նոր շունջ եւ ոգի տալ, բոլորին խանդավառել այդ երգերով այնպէս ինչպէս Սեպուհ Աբգարեանը ըրաւ։ Սեպուհ Աբգարեան մը պէտք էր այդ երգերը ա՛յդ ճոխութեամբ եւ արուեստի ա՛յդ բարձրութեամբ մեզի հրամցնելու։ Գոլոմպոս Ամերիկան գտնելէն ետք, երբ թագաւորական ընդունելութեան ժամանակ մարդիկ կը գովաբանէին զինք իր «գիւտ»ին համար, կարգ մը նախանձոտմրցակիցներ ըսին որ եթէ որեւէ մէկը նաւով շիտակ ճամբորդէ, անպայման ցամաքամասի մը պիտի հանդիպի։ Գոլոմպոս հարցուց որ ո՞վ կրնայ հաւկիթը իր գլխուն վրայ կեցնել։ Շատեր փորձեցին բայց չյաջողեցան։ Գոլոմպոս հաւկիթը գլխուն վրայ զօրաւոր մը զարնելով կը կոտրէ եւ կը կեցնէ։ Մրցակիցները կ՚ըսեն որիրենք ալ կրնային կոտրելով կեցնել։ Կեցնէիք, կ՚ըսէ Գոլոմպոսը։ Հիմա որ Աբգարեանը նոր հորիզոններ բացաւ հայ երգարուեստին առջեւ, բնականաբար շատեր պիտի հետեւին իրեն։ Եւ պէ՛տք է հետեւին։

Սեպուհ Աբգարեան իր կեանքի վերջին ամիսները Լոս Անճելըս – Լա Քրէսէնդայ քաղաքին մէջ անցուց, Տէր եւ Տիկ. Յարութիւն եւ Մարալ Քէշիշեաններու բնակարանին մէջ։ Մարալ Մարտոյեան – Քէշիշեանը Աբգարեանին աշակերտուհիներէն էր։ Մօտ 3 ամիս Տիկ. Մարալը (որ հիւանդապահուհի է) զաւակի մը նման սիրով խնամեց Աբգարեանին որ 83 տարեկանին շատ տկարացած եւ ծանր հիւանդ էր, որուն համար ան բոլոր Մելգոնեանցիներուն երախտագիտութեան արժանացաւ։

Շնորհակալութիւն Սեպուհ Աբգարեանին՝ մեզի արուեստի աշխարհը ծանօթացուցած, սիրցուցած եւ արժեւորել սորվեցուցած, ինչպէս նաեւ մեզի գեղեցիկին ճաշակը փոխանցած ըլլալուն համար։


Վարդգէս Գուրուեան
Լոս Անճելըս, 2016

--------------------------------------------------------------
Armweeklynews.am [08.02.2017]
Սեպուհ Աբգարեան «Գոհար»ով դարձաւ հայութեան փայլուն գոհարը


© 2010-2017  Կապը »  Contacts  Այցելեք » Facebook
Most popular tags
 Գարօ Փայլան  Երվանդ Քոչար  Հռոմի պապ ANCA Nor Zartonq  Կիպրոս Քեսապ  Գրիգոր Զօհրապ  Շառլ Ազնավուր  Cyprus elections  Operation Nemesis  Վահան Թէքէեան  Data Driven  Marvel  Disney movies Lucasfilm  Netflix  Ռուբեն Վարդանյան  Helen Fisher   Rouben Sevak  Ara Güler  Շանթ   Elisa de Filebo   William Saroyan   Մելգոնեան Կրթական  Հրանտ Մաթևոսյան
Վարդգէս Գուրուեան
  Մշակույթ  
Արթուր Միկոյան - Ֆատան [07.02.2017]
ԱՍՏՈՒԱԾ ՔՈՒ ԱՄԵՆԷՆ ՏԿԱՐ ՏԵՂԴ ԶՕՐԱՑՆԷ [29.01.2017]
Իմ Անցագրիս Հարցերը [26.01.2017]
21 Յունուար Բանաստեղծութեան Իշխան Վահան Թէքէեանի Ծննդեան Տարեդարձն Է [21.01.2017]
Հայ ուսուցիչը զոհողութեամբ պէտք է աշխատի ... [18.01.2017]
ԵՍ ՔՈ ԵՐԱԶՆԵՐԻ ԱՆՄՇԱԿ ՇՐՋԱՆԱԿՆ ԵՄ ՈՒԶՈՒՄ ԼԻՆԵԼ [15.01.2017 ]
Մելգոնեանի Մեր Ուսուցիչները -Վահրամ Մավեան [11.01.2017]
ԽԱՉԱՏՈՒՐ Ա. ՔՀՆՅ. ՊՕՂՈՍԵԱՆ-ՏԱՐԵՄՈՒՏԻՆ [24.12.2016]
ԶԱՀՐԱՏ- ԿԱՂԱՆԴ ՊԱՊԱՅԻՆ ՄՕՐՈՒՔԸ [24.12.2016]
ՇՈՒՆ ԷԱ, ՊԱԹ, ՇՈՒՆ ՉԷ՛Ա... [22.12.2016]
Վահրամ Մավեան - սփիւռքի ամենէն վաւերական գրագէտներէն [22.09.2016]
Վարդգէս Գուրուեան - Մելգոնեանի Ուսուցիչները [12.12.2016]
ԱՐՓԻԿ ՓԱՓԱԽՉԵԱՆ - Մի՛ ուշացիր ... [08.12.2016]
 Արխիվ » 2011-2017